هر يك پنج درم كوبيده با يك‌صد و پنجاه مثقال آب و يك‌صد و پنجاه عدد مويز بزرگ دانه با آتش ملايم طبخ دهند تا آب بسوزد پس مويزها را از ادويه جدا كرده نگاه دارند و از يك عدد تا سه عدد آن را بخورند مسكر قوى و امساك منى آورد و زياده از سه عدد منوم قوى است و نوشته كه من اين را مويز عمر نام كرده‌ام . شوندر به فتح شين و واو و سكون نون و فتح دال و راى در آخر هر دو مهمله و به ضم اول و دويّم نيز آمده . ماهيت آن : بغدادى گفته معرب از چغندر فارسى است و آن نوعى از لفت است به مصر آن را لفت طليطلى و قومى شلجم احمر نامند و آن شبيه به شلجم است در نبات و صورت و ليكن برگ آن خشم و مشرف نيست بلكه اقرب به سلق است و برگ آن را نمىخورند چنان كه برگ شلغم را مىخورند بلكه بيخ آن را مىخورند و طعم آن با حلاوت و تلخى كمى است و انطاكى گفته فرقى ميان آن و زردك و شلغم نيست مگر آنكه برگ آن مشرف نيست بيخ آن مايل به استداره و طول و بسيار سرخ و شيرين مايل به تلخى و تيزى است و صاحب تحفه نوشته قسمى از شلغم برّى مأكول است و بهترين آن سرخ خالص كوچك تازه آنست . طبيعت آن : بارد رطب در دويّم و گرم و تر در آخر اول نيز گفته‌اند . افعال و خواص آن : رافع رياح و عفونت و مسخن و جاذب دم از عرق به ظاهر جلد و مهيج باه . بغدادى گفته بنا بر آنكه بارد رطب است كه اظهر است مضر باه است . مضر مبرودين و صاحبان معده بارد و بطى الهضم و مورث نفخ و قراقر ، مصلح آن سركه و خردل و پختن آن مهرّا و مردم بلدان با شير آن را يا با ماست ترتيب مىدهند و بطى الهضم مىگردد و ليكن لذيذ مىباشد و تخم آن بسيار نافع است در ادويه قتاله و اگر بيشتر از سم بخورند سم چندان ضرر نمىكند و فعل آن را باطل مىسازد بالمره و لهذا از ادويه ترياق فاروق است و جزوى از اجزاى آن به خلاف تخم بستانى آن كه ضعيف است و طبيخ آن جهت ابرده نافع جلوس و نطول بدان و در ساير افعال قوىتر از ساير اقسام شلجم و در شلجم مذكور شد . شونيز به ضم شين و سكون واو و كسر نون و سكون ياى مثناة تحتانيه و زاى معجمه لغت فارسى است و شونوز و سياه دانه نيز و به عربى حبة السودا و به يونانى سنو و ديسقوريدوس شنون گفته و به هندى كلونجى نامند به فتح كاف و ضم لام و سكون واو و خفاى نون و كسر جيم و ياى آخر حروف بهترين آن تازه فربه دانه تند بوى آنست . ماهيت آن : تخم نباتى است شبيه به رازيانه و از آن درازتر و باريك‌تر و گل آن زرد مايل به سفيدى و بنفش نيز مىشود و برگ آن شبيه به برگ زبان در قفا و تخم آن در غلافى بزرگتر از غلاف بزر البنج و تخم آن قريب به مقدار انيسون و سياه تند بو و مغز آن سفيد و قوّت آن تا هفت سال باقى مىماند . طبيعت آن : در سيّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : مسخن و مجفف رطوبات و منضج و مقطع اخلاط و جالى و مدر شير و بول و حيض و مسقط جنين زنده و مرده و مشيمه و ترياق سموم بارده شرباً و بخوراً و حمولًا با دهن سوسن . * اعضاء الصدر و الغذاء و النفص و غيرها * جهت سرفه بارده و درد سينه و و انتصاب نفس و قى المدّه و غثيان و استسقا و يرقان و سپرز و قولنج ريحى شرباً و ضماداً نافع و مداومت خوردن آن هر صباح مدر بول و حيض و شير و با روغن جهت سرخ كردن رخساره و تصفيه بشره و با سركه جهت اخراج اقسام كرم معده شرباً و ضماداً و يك مثقال تا دو درم آن تا سه درم با آب نيم گرم جهت سگ ديوانه گزيده و رتيلا و با سكنجبين جهت تب ربع بلغمى كهنه و با آب و عسل جهت نفس الانتصاب و تفتيت سنگ گرده و مثانه و تبهاى مزمنه و با نطرون جهت عسر البول و سوخته آن جهت بواسير خصوصاً كه با رب مورد بنوشند بيعديل و بوييدن خام آن و يا در سركه خيسانيده آن يك شب در صره بسته و به دستور سعوط در سركه خيسانيده آن يك شب و صبح ساييده جهت درد سر بارد مزمن و تفتيح سده خيشوم و زكام و نزله و لقوه بغايت نافع و بيعديل و چون هفت عدد دانه آن را در شير زنان بخيسانند يك ساعت و بسايند و در بينى كسى كه يرقان داشته و چشمهاى او زرد شده باشد قطور نمايند بغايت نافع و زايل سازد به سبب قوّت تفتيحى كه دارد و سعوط مسحوق آن با دهن ايرسا جهت ابتداى نزول آب در چشم نافع و به دستور با اكتحال استعمال آن جهت نزول در ابتدا و كماد گرم كرده آن بر سر جهت زكام و بر ساير اعضا جهت تحليل رياح سريع الاثر و مضمضه مطبوخ آن با سركه به تنهايى و يا با چوب صنوبر جهت درد دندان بارد و ضماد آن در پيش سر جهت منع و سد تنالى نزلات مزمنه و رفع درد سر بارد و تفتيح سده خياشيم و با سركه خمر و يا انگورى جهت ثآليل و رفع خال و تقشر جلد و درد مفاصل و بهق و برص و سعفه و قوبا و با بول اطفال جهت تحليل اورام صلبه و ثواليل و خال مجرب و با آب حنظل تر كه بر اطراف ناف طلا كنند جهت اخراج حب القرع قوى الاثر و با آب شيح جهت اخراج حيات به قوّت تمام و ساييده آن با خون افعى و يا خون خفاش و يا خون خطاف جهت وضح بغايت مؤثر و با